Kwas ursodeoksycholowy a wyniki sportowe: czy istnieje wpływ

Kwas ursodeoksycholowy jest często wspominany w kręgach sportowych — głównie jako „ochrona wątroby”. Ale czy wpływa on na wyniki i czy rzeczywiście chroni przed lekami hepatotoksycznymi? Redakcja przeanalizowała, co wiadomo z badań, a co jest jedynie popularnym przekonaniem.

UDCA w sporcie: skąd zainteresowanie

Kwas ursodeoksycholowy (UDCA) nie jest dopingiem: nie znajduje się na Liście zabronionej WADA i nie należy do żadnej klasy substancji zwiększających wydolność. Sportowiec, któremu przepisano go ze wskazań medycznych, może przyjmować lek bez zgody na stosowanie terapeutyczne. Nie oznacza to jednak, że UDCA w jakikolwiek sposób poprawia wyniki.

W środowisku sportowym lek znany jest z innego powodu. Często zaleca się go na forach i w „schematach” jako środek „ochrony wątroby” przy przyjmowaniu doustnych sterydów anabolicznych, spalaczy tłuszczu lub dużych ilości suplementów. Praktyka ta rozpowszechniła się znacznie szybciej, niż pojawiły się dane, które by ją potwierdzały.

Kolejny punkt styczny ze sportem to kamienie żółciowe przy szybkim chudnięciu. Sportowcy kategorii wagowych, kulturyści podczas „redukcji”, osoby gwałtownie ograniczające kaloryczność mają zwiększone ryzyko powstawania kamieni. Właśnie dla takiej sytuacji istnieją kontrolowane badania UDCA.

Redakcja rozpatruje wszystkie trzy aspekty: czy UDCA wpływa na parametry sportowe, co wiadomo o jego roli w „ochronie wątroby” i gdzie jego zastosowanie jest rzeczywiście uzasadnione.

Czy UDCA wpływa na wydolność

Redakcji nie są znane badania, które wykazałyby poprawę siły, wytrzymałości, szybkości czy regeneracji przy stosowaniu UDCA u zdrowych sportowców. Mechanizm działania leku — zmiana składu żółci i pobudzenie jej odpływu — nie ma bezpośredniego związku z energetyką mięśni, pracą serca czy przekaźnictwem nerwowo-mięśniowym.

Zainteresowanie budzi forma sprzężona z tauryną — kwas tauroursodeoksycholowy (TUDCA). W modelach laboratoryjnych i zwierzęcych zmniejsza on tak zwany stres retikulum endoplazmatycznego i wpływa na wrażliwość tkanek na insulinę. Dane te bywają przedstawiane jako argument na rzecz efektów „metabolicznych” lub „anabolicznych”, ale uzyskano je głównie na komórkach i zwierzętach.

Przenoszenie takich wyników na sportowców jest niewłaściwe. Między efektem w probówce a rzeczywistym przyrostem parametrów siłowych jest ogromny dystans, który mogą pokonać jedynie badania kliniczne. Obecnie takich dowodów dla UDCA czy TUDCA nie ma.

Zatem odpowiedź na pytanie z tytułu artykułu jest prosta: UDCA nie ma bezpośredniego wpływu na wyniki sportowe. Wpływ pośredni jest możliwy jedynie poprzez leczenie chorób, które ograniczają treningi — na przykład objawowej kamicy żółciowej.

Mit o „ochronie wątroby” na sterydach

Najczęstsze zastosowanie UDCA w sporcie siłowym to „osłona wątroby” przy sterydach 17-alfa-alkilowanych. Substancje te znane są ze swojej hepatotoksyczności: mogą powodować cholestazę, wzrost transaminaz, plamicę wątroby, gruczolaki, a rzadziej — nowotwory złośliwe (Pope et al., 2014).

Logika zwolenników UDCA jest zrozumiała: skoro sterydy wywołują cholestazę, a UDCA jest skuteczny w chorobach cholestatycznych, to powinien pomagać i tutaj. Jednak cholestaza w pierwotnym zapaleniu dróg żółciowych i cholestaza polekowa mają różne mechanizmy. Sterydy anaboliczne zaburzają pracę białek transportowych hepatocytów, a nie niszczą dróg żółciowych autoimmunologicznie.

Badanie hiszpańskiego rejestru polekowych uszkodzeń wątroby wykazało, że uszkodzenie związane z nielegalnym przyjmowaniem sterydów ma szczególny fenotyp: ciężką, długotrwałą żółtaczkę z wysoką bilirubiną, nierzadko z uszkodzeniem nerek (Robles-Diaz et al., 2015). Pacjenci otrzymywali różne leczenie, w tym UDCA, ale projekt badania nie pozwala ocenić jego skuteczności.

Najważniejsze niebezpieczeństwo „profilaktycznego” przyjmowania polega na fałszywym poczuciu bezpieczeństwa. Osoba przekonana, że „wątroba jest osłonięta”, może ignorować pierwsze oznaki uszkodzenia — świąd, ciemnienie moczu, zażółcenie twardówek — i zgłosić się po pomoc zbyt późno. Żaden hepatoprotektor nie czyni substancji hepatotoksycznej bezpieczną.

Szybkie chudnięcie a kamienie żółciowe

Jedyna sytuacja z kontekstu sportowego, dla której istnieje przekonująca baza dowodowa, to profilaktyka kamieni żółciowych przy szybkim chudnięciu. Gdy kaloryczność gwałtownie spada, pęcherzyk żółciowy kurczy się rzadziej, żółć zalega i przesyca się cholesterolem. Tworzy to warunki do powstawania kamieni.

W randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo wśród uczestników programu bardzo niskokalorycznej diety UDCA istotnie zmniejszył częstość powstawania kamieni żółciowych (Shiffman et al., 1995). Podobne wyniki uzyskano po operacjach bariatrycznych. Wytyczne EASL rozpatrują UDCA jako opcję profilaktyki właśnie dla osób ze spodziewaną szybką utratą masy ciała (EASL, 2016).

Dla sportowców, którzy „redukują” lub zbijają wagę, praktyczne wnioski są inne. Zwykłe umiarkowane chudnięcie nie wymaga profilaktycznego przyjmowania UDCA. Pewniejsze jest — unikać zbyt agresywnych deficytów kalorycznych, nie eliminować tłuszczów z diety całkowicie (pobudzają one skurcz pęcherzyka żółciowego) i nie dopuszczać do długotrwałego głodzenia.

Jeśli natomiast osoba planuje gwałtowne chudnięcie, na przykład pod nadzorem medycznym lub po operacji, kwestię profilaktyki omawia się z lekarzem, który indywidualnie oceni ryzyko.

Badania i tolerancja u sportowców

Wysiłek fizyczny sam w sobie wpływa na badania „wątrobowe”. Po ciężkich treningach, zwłaszcza z pracą ekscentryczną, AST, ALT, dehydrogenaza mleczanowa i kinaza kreatynowa mogą być podwyższone przez kilka dni. Osoba, która widzi takie wyniki, często postanawia „podleczyć wątrobę” UDCA, choć wątroba nie ma z tym nic wspólnego.

• wykonuj próby wątrobowe po 2–3 dniach bez intensywnych treningów;
• wraz z ALT i AST oznaczaj kinazę kreatynową: jej wysoki poziom wskazuje na mięśniowe pochodzenie zmian;
• kieruj się GGTP, ALP i bilirubiną do oceny właśnie cholestazy;
• nie rozpoczynaj przyjmowania UDCA bez diagnozy — może on zmienić wyniki i utrudnić rozpoznanie.

Tolerancja UDCA u sportowców jest ogólnie taka sama jak w populacji ogólnej. Najczęstszy skutek uboczny to rozluźnienie stolca, które podczas zawodów lub w okresach zbijania wagi może być niepożądane ze względu na ryzyko odwodnienia.

Jeśli UDCA przepisano z przyczyn medycznych — przy pierwotnym zapaleniu dróg żółciowych, kamieniach żółciowych lub innym stanie cholestatycznym — treningi z reguły można kontynuować. Objętość i intensywność uzgadnia się z lekarzem z uwzględnieniem stadium choroby.

Wnioski redakcji

Kwas ursodeoksycholowy nie jest zabroniony przez WADA i nie poprawia wyników sportowych: nie ma dowodów na zwiększenie siły czy wytrzymałości, a dane o TUDCA uzyskano głównie w modelach laboratoryjnych.

Popularna praktyka „ochrony wątroby” UDCA przy sterydach anabolicznych nie ma potwierdzenia w badaniach kontrolowanych i tworzy fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

Uzasadnione zastosowanie w kontekście sportowym to profilaktyka kamieni żółciowych przy szybkim, kontrolowanym medycznie chudnięciu, a także leczenie potwierdzonych chorób cholestatycznych.

Redakcja poleca również przeczytać nasze materiały o wpływie UDCA na wątrobę i nerki, o badaniach podczas jego przyjmowania oraz o wpływie rozuwastatyny na wyniki sportowe.

Bibliografia

1. Shiffman ML, Kaplan GD, Brinkman-Kaplan V, Vickers FF. Prophylaxis against gallstone formation with ursodeoxycholic acid in patients participating in a very-low-calorie diet program. Ann Intern Med. 1995;122(12):899–905.
2. European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines on the prevention, diagnosis and treatment of gallstones. J Hepatol. 2016;65(1):146–181.
3. Robles-Diaz M, Gonzalez-Jimenez A, Medina-Caliz I, et al. Distinct phenotype of hepatotoxicity associated with illicit use of anabolic androgenic steroids. Aliment Pharmacol Ther. 2015;41(1):116–125.
4. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
5. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. Bethesda (MD): National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2012–. Розділи «Ursodiol» та «Androgenic Steroids».
6. Beuers U. Drug insight: mechanisms and sites of action of ursodeoxycholic acid in cholestasis. Nat Clin Pract Gastroenterol Hepatol. 2006;3(6):318–328.
7. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA; оновлюється щороку.