Skutki uboczne kwercetyny

Kwercetynę często przedstawia się jako środek „naturalny, a więc bezpieczny”. Ogólnie dane o jej tolerancji są rzeczywiście obiecujące, ale nie oznacza to całkowitego braku ryzyka. Redakcja przeanalizowała, jakie skutki uboczne odnotowywano w badaniach klinicznych, jakie ryzyka teoretyczne omawiają toksykolodzy oraz w jakich sytuacjach należy zachować szczególną ostrożność.

Ogólna ocena bezpieczeństwa

Najbardziej gruntowny przegląd toksykologiczny kwercetyny opublikowali Harwood i współautorzy (2007). Autorzy przeanalizowali dane z badań na zwierzętach, testy genotoksyczności i obserwacje kliniczne, dochodząc do wniosku, że nie ma przekonujących dowodów toksyczności kwercetyny in vivo przy podaniu doustnym. Pozytywne wyniki poszczególnych testów mutagenności w probówce nie były odtwarzane w żywym organizmie.

Późniejszy przegląd Andresa i współautorów (2018), przygotowany przy udziale niemieckiego Federalnego Instytutu Oceny Ryzyka, przyniósł ostrożniejszą ocenę. Autorzy przyznali, że krótkotrwałe przyjmowanie suplementów w dawkach do około 1000 mg na dobę było w badaniach klinicznych dobrze tolerowane, zwrócili jednak uwagę na luki w danych dotyczących długotrwałego przyjmowania wysokich dawek oraz wpływu na poszczególne grupy osób.

W USA wysokooczyszczona kwercetyna otrzymała status GRAS (ogólnie uznany za bezpieczny) do stosowania w produktach spożywczych w określonych ilościach. Jest to ocena regulacyjna dla zastosowania spożywczego, a nie potwierdzenie bezpieczeństwa jakichkolwiek dawek w kapsułkach.

Zatem dla zdrowej dorosłej osoby krótka kuracja kwercetyną w dawkach stosowanych w badaniach wiąże się z niskim ryzykiem. Główne zastrzeżenia dotyczą osób przyjmujących leki, mających choroby nerek, a także kobiet w ciąży i karmiących piersią.

Najczęstsze działania niepożądane

W badaniach klinicznych z doustną kwercetyną częstość skutków ubocznych zwykle nie różniła się istotnie od placebo. Jednak niektórzy uczestnicy zgłaszali objawy, o których warto wiedzieć, zwłaszcza na początku przyjmowania lub przy wysokich dawkach.

• Dyskomfort żołądkowo-jelitowy:nudności, zgaga, wzdęcia, rzadziej — biegunka. Często zmniejsza się przy przyjmowaniu z jedzeniem.
• Ból głowy:opisywany w niektórych badaniach, zwykle łagodny i przemijający.
• Mrowienie w kończynach:rzadkie doniesienie w niewielkich badaniach, związek przyczynowy nie został udowodniony.
• Reakcje alergiczne:rzadko, częściej na składniki pomocnicze (bromelaina, barwniki, ekstrakty roślinne).

Warto odróżniać działanie samej kwercetyny od innych składników produktu. Wiele preparatów złożonych zawiera bromelainę (enzym ananasa), witaminę C, ekstrakty pokrzywy lub zielonej herbaty. Bromelaina na przykład może wywoływać alergię u osób z nadwrażliwością na ananas i ma własne interakcje z antykoagulantami.

Formy fitosomalne z lecytyną zawierają fosfolipidy sojowe lub słonecznikowe. Dla osób z alergią na soję jest to odrębny czynnik, na który warto zwrócić uwagę, czytając skład.

Poważne działania niepożądane przy doustnym przyjmowaniu kwercetyny opisywano w opublikowanych badaniach klinicznych niezwykle rzadko. Jednak większość takich badań trwała od kilku tygodni do kilku miesięcy, więc dane o przyjmowaniu przez lata są ograniczone.

Interakcje z lekami — główne ryzyko praktyczne

Kwercetyna wpływa na układy odpowiedzialne za metabolizm i transport leków. W badaniach laboratoryjnych hamuje poszczególne izoformy cytochromu P450 (w szczególności CYP3A4, CYP2C8, CYP2C9), enzymy koniugacji, a także transportery takie jak glikoproteina P i OATP. Skutkiem może być zmiana stężenia leków we krwi.

Znaczenie kliniczne tych interakcji dla większości leków nie zostało ustalone, ale dla leków o wąskim oknie terapeutycznym nawet niewielka zmiana stężenia może być istotna. Dlatego ostrożność ma sens, nawet jeśli bezpośrednich doniesień o szkodliwości jest niewiele.

Szczególna sytuacja — pacjenci onkologiczni. Kwercetyna jest badana jako potencjalny środek przeciwnowotworowy, ale jednocześnie może wchodzić w interakcje z chemioterapeutykami. Samodzielne przyjmowanie bez uzgodnienia z onkologiem nie jest zalecane.

Jeśli przyjmujesz stale jakiekolwiek leki na receptę, najprostsza zasada — pokazać skład suplementu lekarzowi lub farmaceucie przed rozpoczęciem przyjmowania. Zajmuje to kilka minut i eliminuje większość ryzyka.

Nerki, tarczyca i inne kwestie sporne

Najpoważniejszy sygnał dotyczący nerek pochodzi z onkologicznego badania I fazy Ferry'ego i współautorów (1996), w którym kwercetynę podawano dożylnie w wysokich dawkach. U części pacjentów obserwowano nefrotoksyczność. Ważne: była to dożylna droga podania o zasadniczo innej farmakokinetyce niż w przypadku kapsułek, a pacjenci mieli choroby onkologiczne.

Dla przyjmowania doustnego nie ma przekonujących danych o uszkodzeniu nerek u ludzi. Jednak u osób z przewlekłą chorobą nerek wydalanie metabolitów może być zaburzone, a dane eksperymentalne dotyczące wpływu na już uszkodzone nerki są niejednoznaczne. Dlatego osobom z chorobami nerek redakcja radzi powstrzymać się od samodzielnego przyjmowania.

W odniesieniu do tarczycy, w badaniach na zwierzętach i komórkach kwercetyna wpływała na wychwyt jodu i funkcję tyreocytów. Znaczenia klinicznego tego dla ludzi nie udowodniono, ale pacjentom z chorobami tarczycy logicznie jest omówić suplement z endokrynologiem.

Kolejna kwestia teoretyczna — działanie prooksydacyjne. W pewnych warunkach polifenole, utleniając się, mogą tworzyć reaktywne produkty, w szczególności chinony. Znaczenia tego dla człowieka przy zwykłych dawkach nie udowodniono, ale przypomina to, że „antyoksydant” nie jest synonimem „nieszkodliwy w dowolnej ilości”.

Jak zmniejszyć ryzyko

Większość ryzyk związanych z kwercetyną można kontrolować prostymi krokami. Kluczowe — nie przekraczać dawek badanych w badaniach klinicznych i nie łączyć jednocześnie kilku produktów z kwercetyną, nie zauważywszy tego na etykiecie.

1. Sprawdź, czy nie przyjmujesz leków o wąskim oknie terapeutycznym lub antykoagulantów.
2. Przeczytaj pełny skład: bromelaina, lecytyna sojowa i ekstrakty roślinne mają własne ryzyka.
3. Przyjmuj z jedzeniem, jeśli pojawia się dyskomfort w żołądku.
4. Przerwij przyjmowanie i zgłoś się do lekarza w razie pojawienia się wysypki, obrzęku, krwawień lub innych nietypowych objawów.
5. Wybieraj produkty producentów, którzy przechodzą niezależne testy jakości.

Odrębna grupa — kobiety w ciąży i karmiące piersią. Nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa suplementów kwercetyny w tym okresie, więc standardowe zalecenie — ograniczyć się do źródeł pokarmowych.

Dzieci i młodzież nie są docelową grupą odbiorców suplementów sportowych z kwercetyną. Źródła pokarmowe w zupełności im wystarczają.

Wnioski redakcji

W dawkach stosowanych w badaniach klinicznych doustna kwercetyna jest dobrze tolerowana: najczęstsze reakcje to łagodny dyskomfort żołądkowy i ból głowy.

Główne ryzyko praktyczne to interakcje z lekami przez enzymy cytochromu P450 i białka transportowe. Dla osób przyjmujących antykoagulanty, leki immunosupresyjne, digoksynę lub chemioterapię samodzielne przyjmowanie jest niewskazane.

Dane o długotrwałym przyjmowaniu wysokich dawek są ograniczone, a osoby z chorobami nerek, kobiety w ciąży i karmiące powinny powstrzymać się od suplementów bez uzgodnienia z lekarzem.

Więcej na ten temat — w naszych materiałach „Komu nie wolno przyjmować kwercetyny”, „Jak przyjmować kwercetynę: dawkowanie, pora przyjmowania, czas trwania” i „Z czym łączyć kwercetynę”.

Bibliografia

1. Harwood M, Danielewska-Nikiel B, Borzelleca JF, et al. A critical review of the data related to the safety of quercetin and lack of evidence of in vivo toxicity, including lack of genotoxic/carcinogenic properties. Food Chem Toxicol. 2007;45(11):2179–2205.
2. Andres S, Pevny S, Ziegenhagen R, et al. Safety aspects of the use of quercetin as a dietary supplement. Mol Nutr Food Res. 2018;62(1):1700447.
3. Ferry DR, Smith A, Malkhandi J, et al. Phase I clinical trial of the flavonoid quercetin: pharmacokinetics and evidence for in vivo tyrosine kinase inhibition. Clin Cancer Res. 1996;2(4):659–668.
4. Egert S, Wolffram S, Bosy-Westphal A, et al. Daily quercetin supplementation dose-dependently increases plasma quercetin concentrations in healthy humans. J Nutr. 2008;138(9):1615–1621.
5. Russo M, Spagnuolo C, Tedesco I, Bilotto S, Russo GL. The flavonoid quercetin in disease prevention and therapy: facts and fancies. Biochem Pharmacol. 2012;83(1):6–15.
6. U.S. Food and Drug Administration. GRAS Notice No. 341: High purity quercetin.