Mity o DHEA

Wokół DHEA w ostatnich dziesięcioleciach wyrosła cała mitologia: od „eliksiru młodości” po „legalny anabolik”. Część tych wyobrażeń narodziła się z rzeczywistych obserwacji, które później nie potwierdziły się w badaniach randomizowanych, część — po prostu z marketingu. Redakcja przeanalizowała siedem najpopularniejszych twierdzeń i porównała je z tym, co wiadomo z nauki klinicznej.

Mit 1–2: „hormon młodości” i niski poziom jako diagnoza

Popularność DHEA zaczęła się od obserwacji, która sama w sobie jest prawdziwa: poziom DHEA-S we krwi osiąga szczyt w młodym wieku dorosłym, a następnie stopniowo spada, tak że w podeszłym wieku stanowi jedynie niewielką część wartości szczytowej. Stąd zrodził się pomysł, że przywrócenie „młodego” poziomu przywróci i młodość.

Jednak korelacja nie oznacza przyczynowości. Spadek DHEA-S jest markerem starzenia, ale nie dowodzi to, że je powoduje. Aby zweryfikować hipotezę, potrzebne były badania randomizowane, a najbardziej znane z nich — dwuletnie badanie Naira i współautorów w New England Journal of Medicine — nie wykazało istotnego klinicznie wpływu 50 mg DHEA na skład ciała, wydolność fizyczną, wrażliwość na insulinę czy jakość życia osób w podeszłym wieku.

Europejskie badanie DHEAge wykazało pewne efekty, na przykład na stan skóry i niektóre parametry tkanki kostnej u kobiet powyżej 70. roku życia, ale to daleko od „odmłodzenia” organizmu. Metaanalizy dotyczące kobiet po menopauzie i mężczyzn w podeszłym wieku doszły do wniosku, że korzyść jest albo nieobecna, albo skromna.

Drugi powiązany mit — że każdy niski wynik DHEA-S wymaga „korekty”. Wiekowy spadek jest normą, a przedziały referencyjne laboratoriów zależą od wieku i płci. Przyjmowanie ma sens medyczny jedynie w określonych sytuacjach klinicznych, na przykład przy niewydolności nadnerczy, i to nie zawsze.

Mit 3: DHEA podnosi testosteron i buduje mięśnie

Na forach sportowych DHEA wciąż nazywa się „prohormonem” i „naturalnym boosterem testosteronu”. Logika jest prosta: skoro DHEA to prekursor testosteronu, to więcej DHEA oznacza więcej testosteronu. Ale organizm mężczyzny reguluje poziom testosteronu przez oś podwzgórze-przysadka, a jego zasadnicza część jest produkowana w jądrach, a nie z nadnerczowego DHEA.

W kontrolowanym badaniu Browna i współautorów młodzi mężczyźni przyjmowali 100 mg DHEA na dobę przez osiem tygodni treningu siłowego. Poziom androstendionu rósł, ale testosteron się nie zmieniał, a przyrost siły i masy mięśniowej nie różnił się od grupy placebo. Podobne wyniki uzyskała grupa Wallace'a dla DHEA i androstendionu.

U kobiet DHEA rzeczywiście podnosi poziom testosteronu, ponieważ ich własny testosteron w dużej mierze pochodzi z obwodowej przemiany prekursorów. Ale właśnie dlatego u kobiet częściej występują androgenne skutki uboczne, a przekonującego wpływu na siłę czy mięśnie w badaniach nie ma.

Zatem dla mężczyzn DHEA nie jest skutecznym anabolikiem, a dla kobiet — skutecznym sposobem na uzyskanie trądziku i niepożądanego owłosienia bez udowodnionej korzyści sportowej.

Mit 4: DHEA spala tłuszcz

Idea „spalającego tłuszcz” działania DHEA wzięła się z eksperymentów na gryzoniach, u których DHEA zmniejszał otyłość. Jednak gryzonie mają bardzo niski własny poziom DHEA, a ich fizjologia znacznie różni się od ludzkiej, dlatego przenoszenie wyników jest niewłaściwe.

U ludzi dane są niejednoznaczne. W małym badaniu randomizowanym Villareala i Holloszy'ego (JAMA, 2004) u starszych mężczyzn i kobiet przy przyjmowaniu DHEA obserwowano umiarkowane zmniejszenie tłuszczu trzewnego i poprawę wrażliwości na insulinę. Jednocześnie większe i dłuższe badanie Naira i współautorów takich efektów nie potwierdziło.

Dla młodych osób z prawidłowym poziomem DHEA-S nie ma danych o zmniejszeniu masy tłuszczowej. Produkty łączące DHEA z „termogenikami” nie mają dowodów skuteczności właśnie dzięki DHEA.

Nierzadko zamieszanie powstaje również przez 7-keto-DHEA, który reklamuje się na odchudzanie. To inna cząsteczka, której baza dowodowa również ogranicza się do niewielkich badań.

Mity 5–6: naturalny znaczy bezpieczny, pochrzyn jako źródło

DHEA rzeczywiście jest identyczny z hormonem produkowanym przez organizm. Ale „naturalny” nie oznacza „nieszkodliwy w dowolnej ilości”: insulina i kortyzol też są naturalne. Gdy poziom DHEA-S wykracza poza granice fizjologiczne, rośnie tworzenie androgenów i estrogenów, a wraz z nim — ryzyko dla skóry, włosów, tkanek zależnych od hormonów i profilu lipidowego.

Właśnie dlatego w Unii Europejskiej i na Ukrainie systemowy DHEA nie jest sprzedawany jako zwykły suplement diety, a jedynym szeroko zarejestrowanym preparatem na jego bazie jest prasteron dopochwowy na receptę o wyraźnych przeciwwskazaniach.

Kolejny utrwalony mit — że ekstrakt z meksykańskiego dzikiego pochrzynu jest „roślinnym DHEA”. Pochrzyn zawiera diosgeninę, z której w przemyśle chemicznym syntetyzuje się steroidy. Jednak organizm człowieka nie ma enzymów do takiej przemiany, więc spożywanie pochrzynu nie podnosi DHEA.

Zwracaj uwagę na hasła reklamowe w rodzaju:

• „naturalny prekursor wszystkich hormonów” — brzmi przekonująco, ale nic nie mówi o korzyści;
• „bez skutków ubocznych” — jest sprzeczne z danymi badań klinicznych;
• „roślinny DHEA z pochrzynu” — biochemicznie niepoprawne;
• „odmłodzenie o 10 lat” — nie zostało potwierdzone żadnym RCT.

Mit 7: DHEA nie jest wykrywany w kontroli antydopingowej

Niektórzy sportowcy uważają, że skoro DHEA jest produkowany w organizmie, nie da się go odróżnić od endogennego. To błędne założenie. DHEA jest uwzględniony na Liście zabronionej WADA jako endogenny steroid anaboliczno-androgenny, a laboratoria mają metody jego wykrywania.

Po pierwsze, przyjmowanie DHEA zmienia profil steroidowy moczu, który jest monitorowany w paszporcie biologicznym sportowca. Po drugie, izotopowa spektrometria mas (IRMS) pozwala ustalić, że steroid ma pochodzenie syntetyczne, na podstawie stosunku izotopów węgla.

Przegląd Collomp i współautorów poświęcony DHEA w sporcie podkreśla, że nawet jednorazowe przyjęcie może wpływać na wyniki badań, a brak udowodnionego efektu ergogenicznego czyni takie ryzyko szczególnie bezsensownym.

Powołanie się na „suplement kupiony w sklepie” nie zwalnia z odpowiedzialności: zgodnie z przepisami antydopingowymi sportowiec odpowiada za każdą substancję wykrytą w jego próbce.

Wnioski redakcji

Większość popularnych wyobrażeń o DHEA nie wytrzymuje weryfikacji badaniami randomizowanymi: nie odmładza, nie podnosi testosteronu u mężczyzn i nie buduje mięśni.

Dane dotyczące wpływu na masę tłuszczową są sprzeczne i dotyczą głównie osób starszych. „Naturalność” DHEA nie czyni go bezpiecznym, a dziki pochrzyn nie jest jego źródłem.

Dla sportowców DHEA to substancja zabroniona, którą laboratoria potrafią wykrywać.

Aby zgłębić temat, przeczytaj nasze artykuły „Skutki uboczne DHEA”, „Komu nie wolno przyjmować DHEA” i „Pregnenolon: co to jest i jak działa”.

Bibliografia

1. Nair KS, Rizza RA, O'Brien P, et al. DHEA in elderly women and DHEA or testosterone in elderly men. N Engl J Med. 2006;355(16):1647–1659.
2. Baulieu EE, Thomas G, Legrain S, et al. Dehydroepiandrosterone (DHEA), DHEA sulfate, and aging: contribution of the DHEAge Study to a sociobiomedical issue. Proc Natl Acad Sci USA. 2000;97(8):4279–4284.
3. Brown GA, Vukovich MD, Sharp RL, et al. Effect of oral DHEA on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men. J Appl Physiol. 1999;87(6):2274–2283.
4. Wallace MB, Lim J, Cutler A, Bucci L. Effects of dehydroepiandrosterone vs androstenedione supplementation in men. Med Sci Sports Exerc. 1999;31(12):1788–1792.
5. Villareal DT, Holloszy JO. Effect of DHEA on abdominal fat and insulin action in elderly women and men: a randomized controlled trial. JAMA. 2004;292(18):2243–2248.
6. Corona G, Rastrelli G, Giagulli VA, et al. Dehydroepiandrosterone supplementation in elderly men: a meta-analysis study of placebo-controlled trials. J Clin Endocrinol Metab. 2013;98(9):3615–3626.
7. Collomp K, Buisson C, Lasne F, Collomp R. DHEA, physical exercise and doping. J Steroid Biochem Mol Biol. 2015;145:206–212.
8. World Anti-Doping Agency. Prohibited List. Montreal: WADA; чинна редакція.